Η Σιάτιστα διατηρεί έναν δικό της χαρακτήρα στην αρχιτεκτονική των Ιερών Ναών της. Οι Εκκλησίες της κατόρθωσαν έτσι να εμφανίζονται στα μάτια των πιστών σαν μεγαλόπρεπα δημιουργήματα. Ναοί Θεού.

Στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, φαίνεται ότι συντελείται στη Σιάτιστα κάτι πολύ σημαντικό και αυτό μπορεί να το δείξει η υπάρχουσα Εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, τόσο με την ποιότητα του ζωγραφικού της διακόσμου, όσο και με την ποιότητα των εικόνων και των ξυλογλύπτων.

Ο αρχαιότερος Ναός της Σιάτιστας είναι της Αγίας Παρασκευής και Αγίας Αικατερίνης στην πλατεία της Γεράνειας. Κτίστηκε το έτος 1677 επί της Αρχιερατείας του Μητροπολίτη Σισανίου Λεοντίου και πρόκειται για μια θολοσκέπαστη τρίκλιτη βασιλική, με υπερυψωμένο νάρθηκα γυναικωνίτη. Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής και Αγίας Αικατερίνης είναι ένας υποβλητικός και μυσταγωγικός Ναός και αποτελεί ένα αξιόλογο μνημείο μεταβυζαντινής τέχνης.

Η διάταξη των θόλων σε σχήμα σταυρού, κατά μήκος του ναού και εγκάρσια, δίνουν στο Ναό τη μορφή του εγγεγραμμένου σταυροειδούς.

Ο κυρίως Ναός, ο νάρθηκας και εξωτερικά ο Νότιος τοίχος είναι κατάγραφοι με τοιχογραφίες.

Το τέμπλο ψηλό, ξυλόγλυπτο, εξαιρετικής τέχνης, είναι επιχρυσωμένο, ενώ τα θωράκια στο κάτω μέρος είναι διαφορετικής τέχνης.

Ο δεσποτικός, ο άμβωνας και το προσκυνητάρι είναι έργα άριστης ξυλογλυπτικής τέχνης, επιχρυσωμένα. Στον άμβωνα υπάρχουν τοποθετημένες 6 εικόνες Ιεραρχών, βυζαντινά αριστουργήματα.

Οι Εικόνες του τέμπλου έχουν ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία και είναι δημιουργήματα του γνωστού αγιογράφου του 17ου αιώνα Θεοδώρου Πουλάκη από τα Χανιά της Κρήτης, ο οποίος πέθανε το έτος 1962 στην Κέρκυρα. Εκεί λοιπόν στην Κέρκυρα, φαίνεται πως είχαν παραγγελθεί οι εικόνες της Αγίας Παρασκευής της Σιάτιστας και από εκεί μεταφέρθηκαν, φαντάζεται κανείς με πόσους κόπους και ταλαιπωρίες στη Σιάτιστα.

Τα σκαλιστά κοσμήματα του τέμπλου παρουσιάζουν αμπέλι και φύλλα με σταφύλια. Πάνω από τις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου υπάρχουν δυο σειρές εικόνων. Η μια σειρά είναι του δωδεκάορτου των Δώδεκα Αποστόλων και η άλλη σκηνές από τον επίγειο βίο του Ιησού Χριστού.

Η Εικόνα της Αγίας Παρασκευής φέρει αργυρό περίβλημα, καλλιτεχνικά επεξεργασμένο, που περιβάλλεται από μικρές εικόνες που παριστάνουν σκηνές από το μαρτύριο της Αγίας.

Μπροστά από το τέμπλο υπάρχουν τέσσερα μανουάλια ορειχάλκινα.

Από το θόλο του μεσαίου κλίτους κρέμεται πολυέλαιος, επίσης ορειχάλκινος, καλλιτεχνικά κατασκευασμένος.

Τα αναλόγια είναι διακοσμημένα με φελδίσι.

Στο προσκυνητάρι υπάρχει παλιά εικόνα που παριστάνει την Αγία Παρασκευή και την Αγία Αικατερίνη, έτους 1740.

Στο μέσο του γυναικωνίτη υπάρχει κολυμβήθρα κτιστή (μαρμάρινη λεκάνη), όπου τελούνταν το μυστήριο του βαπτίσματος.

Άξια προσοχής είναι η απεικόνιση στο νότιο τοίχο του νάρθηκα - γυναικωνίτη αρχαίων Ελλήνων σοφών, Σόλωνα, Πλούταρχου, Αριστοτέλη, Πλάτωνα, Θουκυδίδη και Σίβυλλας. Η Σίβυλλα ήταν προφήτισσα που μάντευε τα μέλλοντα, χωρίς να ερωτηθεί, όπως οι Πυθίες.

Η αντίστοιχη απεικόνιση των ιδίων προσώπων υπάρχει και στο ναό του Προφήτη Ηλία της Σιάτιστας, που είναι στα πλαίσια της σύνθεσης της Ρίζας του Ιεσσαί, είναι φαινόμενο σπάνιο σε χριστιανικούς Ναούς, δείχνει την άνθηση της Ελληνικής Παιδείας στη Σιάτιστα στο τέλος του 17ου και όλου του 18ου αιώνα και συμβολίζει την επίδραση των αρχαίων Ελλήνων στη διαμόρφωση του Χριστιανισμού.

Στο χώρο του Ιέρου Βήματος υπάρχει κουβούκλιο του Επιταφίου που είναι άριστης ξυλογλυπτικής τέχνης,  έργο του Αναστασίου Ιωάννου εξ Ιωαννίνων, του έτους 1741 και παριστάνει το σώμα του Χριστού, πάνω σε σεντόνι, βασταζόμενο από τον Ιωσήφ και Νικόδημο και στο μέσο η Παναγία να κλαίει. Ο Επιτάφιος είναι δυτικής τεχνοτροπίας με ζωγραφική στις δύο όψεις του ξύλου. Ακόμα, υπάρχει εικόνα της Μονής του Βατοπεδίου του Αγίου 'Ορους, του έτους 1744. Υπάρχουν ακόμα παλιά κεντητά καλύμματα, δισκοποτηρίου, παλιά λειτουργικά βιβλία και ένα Ιερό Ευαγγέλιο που φέρει χρονολογία 1575, όπως μας πληροφορεί ο Αιδεσιμότατος Νικόλαος Δάρδας στο βιβλίο του "Ιεροί Ναοί και παρεκκλήσια της Σιατίστης. Αθήναι 1964".

Επίσης, στον παραπάνω χώρο υπάρχει χάρτης, σε ύφασμα μεταξωτό, που παριστάνει την Ιερουσαλήμ και φέρει τον εξής τίτλο: "Ιχνογραφία αληθής της Αγίας πόλεως Ιερουσαλήμ, κατά τε τα έσω και έξω και κύκλω αυτής πληρεστέρα τε και ευκρινεστέρα των προτέρων. Τυπωθείσα επί του Μακαριωτάτου και Σοφωτάτου Κυρίου Κυρίου Χρύσανθου Πατριάρχου Ιεροσολύμων και του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μπελιγραδίου Κυρίου Κυρίου Μωυσή Πετροβίτζη. Επιστασία μεν Γεωργίου Τραπεζοντίου Υπομενά Ι. Φ. Επιμέλεια δε Γερμανού Ιερομονάχου και Αρχιμανδρίτου του Αγίου Τάφου και αφιερωθείσα τω της αυτής Αγίας γης Βασιλεί και Κυρίω αντιδίδονται χάριν πάσι τοις Ορθόδοξοις Χριστιανοίς". Το κορνιζάρισμα του παραπάνω χάρτη έγινε με χρήματα του αειμνήστου Μεγάλου ευεργέτη της Σιάτιστας, Αναστασίου Θ. Τσίπου,  το Μάιο του 1976.

Στο Νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος υπάρχει είσοδος που οδηγεί σε κλειστό χώρο που χρησιμοποιούνταν σαν κρυφό σχολειό.

Στον νότιο τμήμα της Εκκλησίας υπάρχει νάρθηκας που στηρίζεται σε ξύλινη κιονοστοιχία και είναι διακοσμημένος με υπέροχες τοιχογραφίες. Στο νάρθηκα υπάρχουν ολόσωμοι Άγιοι, όπως ο Θεοδόσιος Κοινοβιάρχης, ο Παφνούτιος,  ο Χαρίτων κ.λ.π., καθώς και παραστάσεις, όπως η κοίμηση του Εφραίμ του Σύρου, η κοίμηση του Παύλου του Θηβαίου, ο  Άγιος Αντώνιος εξορκίζει τους δαίμονες και ο Άγιος Αντώνιος συνομιλεί με τον Άγιο Παύλο το Θηβαίο.

Στο βάθος του νάρθηκα και επί της ανατολικής πλευράς υπάρχει θαυματουργός εικόνας της Θεοτόκου, η επιλεγόμενη "Αερική", τοιχογραφία Βυζαντινής τέχνης, που παρέχει θεραπείες στους πιστούς. Δυστυχώς όμως, από άγνωστη αιτία στις 27 - 11 - 1996 το προσκυνητάρι της Παναγίας κάηκε, με αποτέλεσμα η εικόνα της Παναγίας και οι γύρω τοιχογραφίες να μαυρίσουν. Όταν καθαριστούν, τότε θα φανεί όλη η καταστροφή.

Σύμφωνα με πληροφορίες που μας έδωσε στις 26 - 8 - 1977 ο αείμνηστος Αναστάσιος Σπύρου, Επίτιμος Δ/ντης του Α' Δημοτικού Σχολείου Σιάτιστας, στο Ναό της Αγίας Παρασκευής γινόταν η τελετή της ενθρονίσεως του εκάστοτε νέου Μητροπολίτη Σισανίου και Σιατίστης. Μετά, ο Μητροπολίτης και το εκκλησίασμα μετέβαινε στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου, όπου τελούνταν η θεία λειτουργία.

Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής και Αγίας Αικατερίνης, από ανεργέσεώς του μέχρι του έτους 1934, ήταν ενοριακός Ναός της Κάτω Σιάτιστας. Από το 1934 και μετά, παραμένει παρεκκλήσι και πανηγυρίζει δυο φορές το χρόνο, της Αγίας Παρασκευής στις 26 Ιουλίου και της Αγίας Αικατερίνης στις 25 Νοεμβρίου.

Στον περίβολο της Αγίας Παρασκευής υπάρχει παρεκκλήσι στο όνομα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ο περίβολος είναι πλακόστρωτος και δίπλα από το Ναό της Αγίας Παρασκευής υπάρχει ψηλό καμπαναριό που κτίστηκε το Μάιο του έτους 1862.

Στις 26 Ιουλίου 1977, ο Ναός της Αγίας Παρασκευής γιόρτασε με μεγάλη λαμπρότητα τα 300 χρόνια από την ανέργεσή του.

Στις 30 Ιουνίου 1977, δύο σεσημασμένοι αρχαιοκάπηλοι διέρρηξαν τον Ιερό Ναό της Αγίας Παρασκευής, απ' όπου αφήρησαν ένα σταυρό, ένα εξαπτέρυγο και μία εικόνα του Αγίου Γεωργίου, μεγάλης αρχαιολογικής αξίας. Οι ανωτέρω συνελήφθησαν επ' αυτοφόρω, κατόπιν συντονισμένων ενεργειών του τότε Διοικητή του Αστυνομικού Τμήματος μοιράρχου κ. Κων/νου Ζηκίδη, του τότε Ανθυπασπιστή κ. Παντελή Παπαπανταζή, των ανδρών του τμήματος και της συνδρομής πολλών κατοίκων της Σιάτιστας.

Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής και Αγίας Αικατερίνης Σιάτιστας είναι διατηρητέο μνημείο, σύμφωνα με το Π.Δ. 7 - 10 - 1934, ΦΕΚ 364/23 - 10 - 1934 και ανήκει στην 17η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού.

Χρέος μας είναι η διαφύλαξη όλων αυτών των μνημείων που αποτελούν την πολιτιστική μας κληρονομιά και ταυτότητα. Πρέπει να τα διαφυλάξουμε σαν κόρη οφθαλμού, αν θέλουμε να διατηρήσουμε την εθνική μας αυτοσυνειδησία και ταυτότητα και να μη γίνουμε ένας λαός άχρωμος, κοσμοπολίτικος χωρίς ιδανικά, που δεν θα έχει τίποτα το διαφορετικό από άλλους.

Γεώργιος Μ. Μπόντας
Τέως Δ/ντής της Μανουσείου Δημόσιας Βιβλιοθήκης
Σιάτιστας – Λαογράφος